પરિચય

સમિતિની રચના

ગુજરાત રાજયમાં ખેતીની સાથે ૫શુપાલનનો પૂરક ઉદ્યોગ તરીકે વિકાસ થયો છે. પૂરક રોજગારી આ૫વામાં આ ઉદ્યોગનું મહત્વયનું પ્રદાન છે. રાજયની શ્વેતક્રાંતિ અને અમૂલ પેટર્ન એ વિશ્વમાં પ્રખ્યા્ત છે. ગ્રામ્યર વિસ્તાંરોમાં દૂધાળા ૫શુઓ ધરાવતા શખ્સોને તેના દૂધના વ્યાજબી ભાવ મળી રહે તે સારૂ સહકારી ક્ષેત્રે દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘોની રચના કરવામાં આવી છે. તા.૩૧-૧૨-૨૦૧૬ ના અંતે રાજયમાં ૧૮,૫૩૬ પ્રાથમિક દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

દૂધઉત્પાદક સહકારી મંડળીઓ સભાસદો પાસેથી દૂધ એકત્રિત કરી જિલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘોને પુરૂ પાડે છે. જીલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘો દૂધનું વિવિધ સ્વનરૂપે રૂપાતર કરી ઘી, માખણ, ૫નીર, મિલ્ક પાવડર, ચોકલેટ, મીઠાઈ, આઈસ્ક્રીમ જેવી ચીજો ઉત્પાદન કરે છે. રૂપાતર ઘ્વારા આ સંઘો તેની સભ્ય મંડળીઓના દૂધના વ્યાજબી ભાવ પૂરા પાડે છે. રાજયમાં હાલમાં કુલ ૨૩ દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘો કાર્યરત છે. જેની પાસે અદ્યતન સ્વારૂ૫ના ડેરીના પ્લાન્ટ છે.

જિલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘો ઘ્વારા ઉત્પાદિત ચીજવસ્તુાઓના વેચાણ અંગે અને સહકારી ક્ષેત્રે દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીઓનો યોગ્ય વિકાસ થાય તે સારૂ તેને જરૂરી માર્ગદર્શન પુરૂ પાડવા અને ઉત્પાદિત માલના વેચાણની વ્યવસ્થા કરવા સારૂ રાજયકક્ષાનું મિલ્ક માર્કેટીંગ ફેડરેશન અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

ઉ૫રોકત આવકના સાધન તરીકે આર્થિક વિકાસમાં મહત્વનું પ્રદાન પુરૂ પાડતી આ પ્રવૃતિને અસરકારક બનાવવા માટે ઓ૫રેશન ફલડ(ર) ના કાર્યક્રમના અમલીકરણના સંદર્ભે રાજય સરકાર અને ઈન્ડી યન ડેરી કોર્પોરેશન વચ્ચે થયેલા કરારને અનુલક્ષીને દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીઓ અને જિલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘોને ઓડીટ અને સુ૫રવિઝન માટે અલાયદી વ્યસવસ્થા ઉભી કરવાનું નકકી કરવામાં આવેલુ છે. જે અન્વયે રાજયમાં નિરીક્ષણ અને અન્વેષણ સમિતિની રચના કરવામાં આવેલી છે. સરકારશ્રીની તા.૩૧-૭-૧૯૮૧ ની અધિસુચનાથી ગુજરાત સહકારી મંડળીઓના અધિનિયમ-૧૯૬૧ ની કલમ-૯૫ અને નિયમ-૩૯ અન્વયે સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે. આ સમિતિ અધિક મુખ્યં સચિવશ્રી, સહકારના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ કાર્યકરત છે. સમિતિમાં નીચે મુજબના સભ્ય શ્રીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો૫ છે.

  • અધિક મુખ્ય સચિવશ્રી, સહકાર વિભાગ, સચિવાલય, ગાંધીનગર -->અધ્યક્ષશ્રી
  • રજિસ્ટ્રારશ્રી, સહકારી મંડળીઓ, ગુજરાત રાજય, ગાંધીનગર -->સભ્યશ્રી
  • મેનેજિંગ ડિરેક્ટરશ્રી, ગુજરાત મિલક માર્કેટિંગ ફેડરેશન લિ. આણંદ -->સભ્યશ્રી
  • મુખ્ય કાર્યપાલક અધિકારીશ્રી, નિરીક્ષણ અને અન્વેષણ સમિતિ, ગુજરાત રાજ્ય, અમદાવાદ -->સચિવ​શ્રી

મિશન અને વિઝન

ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં વસતાં ખેડૂતો અને ૫શુપાલકો તરફથી ૫શુપાલનની પ્રવૃતિથી એકત્રિત થતુ દૂધ એકત્રિત કરીને, દૂધ સહકારી મંડળીઓ ઘ્વારા જીલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘો કરીને મારફતે દૂધ અને તેની બનાવટોનું ઉત્પાદન અને વેચાણની પ્રક્રિયા તેમજ સંઘો અને મંડળીઓના વહીવટમાં પારદર્શિતા ધરાવાય છે કે કેમ તેનું ઓડીટ કરવું અને તે થકી દૂધ ઉત્પાદકોનું આર્થિક અને સામાજીક ઉત્થાન કરવું

  • ગ્રામ કક્ષાએ પ્રાથમિક દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીઓની ઓડીટ
  • જિલ્લાક કક્ષાએ દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘોની ઓડીટ
  • રાજય કક્ષાએ ગુજરાત મિલ્કા માર્કેટીંગ ફેડરેશનની ઓડીટ

પ્રાથમિક દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીઓ અને જિલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘોનું તથા ગુજરાત રાજ્ય કો. ઓપ. મિલ્ક માર્કેટીંગ ફેડરેશનનું ગુજરાત સહકારી મંડળીઓના અધિનિયમ-૧૯૬૧ ની કલમ-૮૪ અન્વૂયે ઓડીટ અને સુ૫રવીઝનની કામગીરી.

સમિતિની કામગીરી

ઓ૫રેશન ફલડ (ર) ના અમલીકરણના ભાગરૂપે દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીઓ અને જિલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘોનું ઓડિટ સતત અને સમવાયી ધોરણે થાય તે જરૂરી છે. રાજયમાં તા.૩૧-૦૩-૨૦૧૭ના અંતે ૧૨,૪૮૭ જેટલી પ્રાથમિક દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીઓ અને તેજ રીતે, ૨૩ જિલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સંઘો કાર્યરત છે. તે દૃષ્ટિ એ આ સંસ્થાઉઓનું ઓડીટ કરવા માટે અન્વે ષણ મહેકમ માટેની પાત્રતાના ધોરણો નિયત કરેલા છે. જે મંડળીઓનું વાર્ષિક દૂધનું પ્રાપ્ત કરવાનુ ધોરણ ઓછુ છે અથવા તો લગભગ સીઝન પુરતુ મર્યાદિત છે. તે મંડળીઓના હિસાબોનું ઓડીટ ત્રિમાસીક, છમાસિક અથવા વાર્ષિક ધોરણે હાથ ધરવામાં આવે છે. અન્યઓ મંડળીઓના ઓડીટ ત્રિમાસીક ધોરણે હાથ ધરવામાં આવે છે. જીલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘો માટેનું અલગ મહેકમ તેનુ સતત અને સમવાયી ધોરણે ઓડીટ કરે છે.

હેતુઓ

રાજયની દૂધ પ્રવૃતિ સાથે સંકળાયેલ રાજય / જિલ્લા / ગ્રામ્યે (પ્રાથમિક) કક્ષાની દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંસ્થા ઓના ઓડીટ માટે નિરીક્ષણ અને અન્વેષણ સમિતિની રચના ૧૯૮ર માં થયેલ છે. આ સમિતિ ઘ્વારા તેના નિયંત્રણ હેઠળની જીલ્લા કચેરીઓ ઘ્વારા ગુજરાત સહકારી મંડળીઓના અધિનિયમ-૧૯૬૧ ની કલમ-૮૪ અન્વયે દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંસ્થાઓના સતત અને સમવાયી અન્વેષણની કામગીરી સંભાળે છે.

ગુજરાતમાં ડેરી ઉદ્યોગ

ભારત એક ખેતી પ્રધાન દેશ છે. તેની મહત્તમ વસ્તી ગ્રામ્યા વિસ્તારોમાં વસવાટ કરે છે. દેશની આબાદી ૫ણ ખેતી ઉ૫ર આધારીત છે. તેમાં ૫ણ ગુજરાત રાજય ખેતી ક્ષેત્રે મહત્વ નું સ્થાન ધરાવે છે. ગુજરાતમાં ખેડૂતોના ખેતી ઉદ્યોગ સાથે તેના પૂરક ઉદ્યોગ તરીકે ૫શુપાલન ઘ્વારા થતુ દૂધ ઉત્પાદન તે મહત્વનની પુરક આવક બની રહે છે.

સને.૧૯૪૬ ૫હેલાની સ્થિતિનો વિચાર કરીએ તો ખેડૂત તરફથી ૫શુપાલનની પ્રવૃતિ ઘ્વારા જે દૂધનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું તે રોજે રોજ નિકાલ કરવો ૫ડતો હતો. તે સમયમાં દૂધનો લાંબા સમય સુધી સંગ્રહ કરવાની લાંબા સમય સુધી સચવાઈ રહે તેવી ખાદ્ય ચીજો બનાવવાની કે તેનો સંગ્રહ કરવાની કોઈ વૈજ્ઞાનિક ૫ઘ્ધતિ વિકસેલ ન હતી. દૂધ તે ઝડ૫થી બગડી જાય તેવા ખાદ્ય ૫દાર્થ હોઈ ખેડૂતે તેનો ઝડપી નિકાલ કરવા માટે જે કાંઈ ભાવ મળે તે ભાવથી દૂધનું વેચાણ કરવું ૫ડતુ હતું અને તે રીતે દૂધ કે તેની સામાન્ય બનાવટની પ્રવૃતિ સાથે સંકળાયેલ ખાનગી વેપારીઓ ઘ્વારા ખેડૂતોનું શોષણ થતુ હતુ. આવા સમયમાં ખાસ કરીને ગુજરાતના ખેડા જિલ્લાના ખેડૂતો જાગૃત થતા તે વખતે ભારતના લોહ પુરૂષ ગણાતાં એવા સરદાર ૫ટેલના સહયોગ અને માર્ગદર્શન હેઠળ આ ૫રિસ્થિતિમાંથી બહાર આવી, સંગઠીત થઈ ૫રસ્પર સહકારથી આવા શોષણથી બચવાના પ્રયત્નોના શ્રીગણેશ કર્યા અને શ્વેતક્રાંતિનો પાયો નંખાયો.

ગુજરાતમાં મહદૃ અંશેના ગામોમાં દૂધ ઉત્પાદકો ઘ્વારા સામુહીક ધોરણે દૂધના વેચાણ માટેના સંગઠનો બનાવી પ્રવૃતિ હાથ ધરવાની શરૂઆત થઈ અને ગામે ગામ સહકારી ધોરણે ડેરી ઉદ્યોગની શરૂઆત થઈ. નાત-જાત, ઉંચ-નિચ, સ્ત્રીર-પુરૂષ જેવા ભેદભાવથી ૫ર રહી ગ્રામ્યમ કક્ષાએ લોકો એક જ કતારમાં ઉભા રહી એક જ કેનમાં દૂધ એકત્ર કરવા લાગ્યા . આ પ્રવૃતિથી સમાજમાં સમાનતાની ભાવનાને ૫ણ વેગ મળવા લાગ્યો સાથે સાથે ગ્રામકક્ષાએ લોકોને સાચી લોકશાહી કુશળ સંચાલન અને વહીવટનો ૫ણ અનુભવ થયો અને દૂધ ઉત્પાદન તથા દૂધ વેચાણની કામગીરીના ક્ષેત્રે સહકારી પ્રવૃતિની શરૂઆત થઈ.

ગ્રામ્ય કક્ષાએ પ્રાથમિક દૂધ ઉત્પાદક મંડળીઓ ઘ્વારા ગામના ખેડૂતો અને ૫શુપાલકો તરફથી ૫શુપાલનની પ્રવૃતિથી થતુ દૂધનું ઉત્પાદન એકત્ર કરી દૂધની ગુણવત્તાના ધોરણે સારા ભાવો મળતા ખેડૂતોની ૫શુપાલનની પ્રવૃતિને વેગ મળ્યો્ અને ઘણાખરા ૫શુપાલનની પ્રવૃતિ સાથે સંકળાયેલ કુટુંબોને પુરતી રોજીરોટી મળી રહેતા સમાજમા માનભેર રહેતા થયાં. સાથે સાથે બિનખેડૂત અને બિન ૫શુપાલન એવા ગ્રામ્યજનોને ૫ણ સરખા ભાવે અને સારી ગુણવત્તાવાળુ દૂધ વ૫રાશ માટે મળી રહેતાં સમાજ સેવાની પ્રવૃતિ ૫ણ થવા પામી.

ગ્રામ્યા કક્ષાએ એકત્રીત થતા દુધના જથ્થાનાં નિકાલ માટે દરેક જિલ્લામાં જિલ્લા કક્ષાએ સમવાયી મંડળી તરીકે જીલ્લા દુધ સંઘોનો ઉદય થયો. ગ્રામ્ય કક્ષાએ મંડળી અથવા જિલ્લા કક્ષાએથી સંઘ ઘ્વારા દૂધ વહનની વ્ય્વસ્થા કરી દિવસમા બે વાર મંડળીમાં એકત્ર થયેલ દૂધ જે તે જિલ્લા ના સંઘોમા એકત્ર કરી તેને શીત કેન્દૃમા જાળવવાની વ્યવસ્થાં ગોઠવાઈ, ભૌગોલિક, દૃષ્ટિંએ મોટો વિસ્તાર ધરાવતા જિલ્લાઓમાં જિલ્લા દૂધ સંઘોના ઉદૃભવ સાથે ગ્રામ્ય કક્ષાએ નાના ૫શુપાલકોના જિલ્લા દૂધ સંઘો તરફથી અલગ અલગ શીતકેન્દૃો ઉભા કરવામાં આવ્યા. જેથી લાંબા અંતરેથી આવતું દૂધ બગડી ન જાય. અનેક પ્રાણપ્રશ્નોના નિરાકરણની કામગીરી સંઘો ઘ્વારા હાથ ધરવામાં આવી. જેમાં મુખ્યત્વે ૫શુઓની સારવાર, ૫શુઓલાદ સુધારણા, ૫શુઆહાર જેવી બાબતો અંગે ૫શુપાલકોને માર્ગદર્શન ૫ણ પૂરી પાડવાની કામગીરી સંઘો ઘ્વારા કરવામાં આવે છે.

સમયની માંગ સાથે સાથે જિલ્લા દૂધ સંઘો તરફથી આવુ એકત્ર થયેલ દૂધ દેશના અન્ય વ૫રાશકારો સુધી શીત વહત ઘ્વારા દેશના જુદા જુદા પ્રાંતોમા મોકલવાની સાથે સાથે દૂધની બનાવટો જેવી કે ઘી, માખણ, ચીઝ, ૫નીર, મિલ્ક પાવડર, ચોકલેટ, છાશ, મીઠાઈઓ જેવી ખાદ્ય ચીજોનુ ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને વિતરણની પ્રવૃતિ હાથ ધરી જોત જોતામાં આ ક્ષેત્રે ૫ણ ખાનગી ઉત્પાદકોને માત આપી અને હાલ તો અમુલબ્રાંડ ઉત્પાદન માત્ર ગુજરાત કે ભારતમાં જ નહી ૫ણ દુનિયાના ખૂણે ખૂણે ભારત અને ગુજરાતનુ નામ ઉજવળ કરેલ છે.

ગુજરાતમાં ગ્રામીણ ક્ષેત્રે દૂધ ઉત્પાદકો અને ખેડૂતોના જીવન ધોરણના વિકાસની સાથે સાથે રાજયના આર્થિક વિકાસમાં ૫ણ ડેરી ઉદ્યોગે ક્રાંતિ આણવામાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે. હાલ રાજયમાં ૧૩૯૭૮ પૈકી ૧૮૦૯ મંડળીઓ મહિલાઓ સંચાલિત છે. આમ, સમાજમાં મહિલાઓના ઉત્કસર્ષ તથા મહિલાઓને ૫ણ સ્વાિવલંબી બનાવવામાં વહીવટી કામગીરીમાં સાંકળવામાં અને નિર્ણયો લેવા સક્ષમ બનાવવામાં, ૫ણ આ પ્રવૃતિએ મહત્વવની ભૂમિકા ભજવેલ છે.

ગ્રામ્યએ વિસ્તાભરોના દૂધ ઉત્પાદકો તરફથી પ્રાથમિક મંડળીઓ ઘ્વારા એકત્ર કરાતા દૂધના રોજેરોજના સંગ્રહ તેના વેચાણ, દુધની બનાવટોના ઉત્પાદન અને સાચવણી તથા વેચાણ માટે સને.૧૯૪૬ થી માંડી આજ સુધીમાં ૨૩ જેટલા જિલ્લા દૂધ સંઘો અસ્તિત્વમાં આવેલ છે. રાજયમાં હાલ ૨૩ જીલ્લા દૂધ સંઘો સહકારી ધોરણે કાર્યરત છે. સંઘોની પોતાની સંગ્રહ વ્યવસ્થા ઉ૫રાંત દૂધ વાહન દરમ્યાનની જાળવણી માટે ૫૮ જેટલા શીત કેન્દૃો તથા દૂધ ઉત્પાદકોના ૫શુધનને પૌષ્ટિક આહાર સુલભતાથી અને યોગ્ય ભાવે મળી રહે તે માટે ૧૦ જેટલી ૫શુઆહાર ફેકટરીઓ ચલાવવામાં આવે છે.

જિલ્લા દૂધ ઉત્પાદક સહકારી સંઘોની કામગીરી સરળ બનાવવા તથા સંઘોના ઉત્પાદનના વેચાણની પ્રવૃતિને એક સાંકળે સાંકળવા તા.૯-૭-૧૯૭૩ થી સમવાયી સંસ્થા તરીકે ગુજરાત મિલ્ક માર્કેટીંગ ફેડરેશન લી સહકારી ધોરણે અસ્તિાત્વ માં આવ્યું છે. ગુજરાત મિલ્ક માર્કેટીંગ ફેડરેશને સમગ્ર દેશમાં ૪૮ ડેપો ઉ૫રાંત વિદેશોમાં (દુબઈ) માં ૧ ડેપો સ્થાપી ગુજરાતમાં થતી દૂધની પેદાશોના વેચાણની પ્રવૃતિ ઉ૫રાંત વિશ્વમાં અનેક દેશોમાં દૂધ તથા તેની બનાવટો નિકાસની કામગીરી શરૂ કરી અમુલ બ્રાન્ડમ અને સાગર બ્રાન્ડંનું નામ દેશ અને વિદેશમાં ૫ણ ટોચના સ્થારને પ્રસ્થાપિત કરેલ છે.

આમ, સહકારી ક્ષેત્રે ડેરી ઉદ્યોગ ભુમિકા ભજવી રાજયના આર્થિક વિકાસ ગ્રામ્ય વિસ્તારના ખેડૂતો અને ૫શુપાલકોને શોષણમુકત કરી જીવન ધોરણમાં વિકાસ ઉ૫રાંત રાજયના ૫શુધનની ઓલાદ સુધારણા સારવાર ક્ષેત્રે ૫ણ આગવું સ્થાન જાળવેલ છે.

Go to Navigation